X
تبلیغات
رایتل

تحلیلِ آماتوری یک آواز

دوشنبه 25 آذر‌ماه سال 1392 ساعت 15:21


حافظ خوانیِ خسروِ آواز ایران
استـاد  محمـدرضا شـجــریان

_______________________

در تاریخِ موسیقی آوازی ایران در دوره‌ی معاصر، نام بعضی استادانِ آواز با نامِ شاعران بزرگ گره‌خورده است. کمتر کسی است که موسیقیِ ایرانی را بشناسد و «سعدی‌خوانی » جلالِ تاج اصفهانی را نمونه‌ی عالی مناسبْ‌خوانی در آواز نداند. در میان معاصران هم جناب شهرام ناظری آن چنان در شعر« رومی» غرقه است که کم‌کم می‌شود کارهای اخیر او را از بهترین انواعِ مناسب‌خوانی شعر مولانا به حساب آورد.
استاد شجریان از این حیث – مثل بسیاری دیگر از زمینه‌های موسیقیِ سازی و آوازی ایران- یگانه است. دُردانه‌ی آواز ایرانْ سعدی و حافظ و مولانا را بی‌اغراق در اوج خوانده است ؛ در این میان چه به لحاظ تنوع و چه از حیث فراوانی، جایگاهِ شعر خواجه‌ی اهل راز در آواز سیاوش، کم‌نظیر و شاید بی‌نظیر است.در این مجال کوتاه برای مخاطبِ رُخ‌نامه‌ای  - که ممکن است بی‌حوصله و عجول باشد ـ  به یکی از کارهای استاد می‌پردازم.
آلبوم « جانِ عشاق» از کارهای دورانِ پختگی استاد است . روی «الف» آلبومْ   در «بیاتِ اصفهان» خوانده شده است و پیانو استاد بی‌بدیل موسیقی «جواد معروفی» در این اجرا شجریان را همراهی می‌کند. غزلِ آواز از حافظ است  : همای اوج سعادت به دام ما افتد . . .

* * *      * * *    * * *

مصراعِ نخست مطلع این غزل را در «درآمد» اصفهان چگونه باید خواند؟  شاعر در بیتی که شاید با اغماض  بتوان آن را  نمونه‌ای  از مصاریع «موقوف المعانی» دانست، کلمه‌ی «اگر» را در مصراع دوم آورده است؛ خواننده غزل را با این مصراع شروع می‌کند:
هــــمایِ اوجِ سعـــادت به دام مـا افـتد .
چنین می‌نماید که حرفْ تمام است و امید آشکار. شاعر از هُمایی حرف می‌زند که به قطع و یقین در دام خواهد افتاد و با خود، بخت و خوشی خواهد آورد. اجرای استاد شجریان در این جا با نهایتِ هوشمندی و دقت، ترکیبی است از ناله‌ی حرمان و فریاد شادمانی؛  «اگر» در شروع مصراع بعدی، احتیاطی را چاشنی کار می کند که شاید در تمثیلی کمابیش نزدیک، بتوان آن را بیان آرزوی پرواز کبوتری چاهی فرض کرد که در لانه‌اش به دام افتاده است و حسرت پرواز را با شوقی اندوه‌ناک  آواز می‌کند:

(درآمد اصفهان)
همای اوج سعادت به دام ما افتد
اگر تو را گذری بر مقام ما افت‍‍د

بیتِ دوم شاهکار دیگری است. این بیت از حیثِ فصاحتْ بی‌نظیر است: حُباب‌وار بر اندازم از نشاط کلاه / اگر ز روی تو عکسی به جام ما افتد . بازیِ حافظ با ذهن خواننده  (تنها با تمهیدی که با وجود درخشش‌اش به دلیلِ سادگی از نظر پنهان می‌ماند) این بار هم همان «اگر»  آمده در ابتدای مصراع دوم است. اگری که پایکوبیِ کلاه‌انداز مصراع اول را، کم‌رنگ می‌کند – اگر به کلی آن را زایل نکرده باشد. قرابتِ نام گوشه‌ی «جامه‌دران» که این بیت در آن اجرا می‌شود با مضمون نیز – به گمان من – نمی‌تواند تصادفی باشد. بیات اصفهان با دو درآمد تعریف می‌شود ؛ در روایتِ استاد محمود کریمی نیز چنین است. در این اجرا استاد شجریان درآمد دوم را نمی‌خواند و از درآمد اول به جامه‌دران می‌رود.

(جامه‌دران)
حباب‌وار براندازم از نشاط کل‍‍اه
اگر ز روی تو عکس‍‍ی به جام ما افتد

نام گوشه‌ی بوسلیک را برگرفته از « بوسلیک خاتون» می‌دانند که از معشوقه‌های یکی از خلفای عباسی بوده است. قطعه‌ی بسیار معروف و شکوهمند " به رهی دیدم برگ خزان" از استاد پرویز یاحقی  و با اجرای بانوی آواز ایران «مرضیه» در این گوشه اجرا شده است. نُتِ شاهد در بوسلیکْ همان نتِ شاهد در عُشاق است و تفاوت این دو گوشه در نتِ ایست آن‌ها است. نُتِ ایستِ عشاق روی درجه دوم گام اصفهان است و از آنِ بوسلیک روی درجه‌ی اول ( شاهد اصفهان) ؛ به همین دلیل بیشتر خوانندگان موسیقی ایرانی برای فرود از گوشه‌ی عشاق به درآمد از بوسلیک استفاده می‌کنند و در همین اجرا نیز استاد در هنگام فرود به درآمد مجدداً از بوسلیک مدد می گیرد اما در این بخش از آواز، استاد از جامه‌دران به بوسلیک آمده است و پس از آن نیز به بیات راجه ( راجع؟) می‌رود. باز هم از نظر من این موضوع بی‌توجه به مضمون بیت نبوده است:
 
(بوسلیک)
شبی که ماه مراد از اف‍‍ق طل‍‍وع کن‍‍د
بود که پرتو ن‍‍وری به بام ما افت‍‍د

پس از بوسلیک، استاد به سراغ بیاتِ راجه ( راجع) می‌رود. حُزن و حسرتِ این بیتْ یاد آور کوتاهْ‌دستیِ طالب است که خرمایِ بَر نخیل را می‌بیند و فراچنگ نمی‌آورد.یک مقایسه بین این اجرا از بیات راجع با مشابه آن در کار جناب ناظری ( آلبوم  «دل شیدا» با این بیت از سعدی : فراق یار که پیش تو برگ کاهی نیست / بیا و بر دل من بین که کوهِ الوند است) بی‌مناسبت نخواهد بود.

(بیات راجه)
مل‍‍وک را چو رهِ خاک‍‍ب‍‍وِسِ این در ن‍‍یست
کی التف‍‍اتِ مـجـ‍‍الِ ســلام مــا افـتــ‍‍د

گوشه‌ی «عشاق» مجالی برای عرضِ اندام خواننده‌ی موسیقی ایرانی است. لازمه‌ی حرکت از آواز اصفهان به دستگاه «شور» اجرای گوشه‌ی «عشاق» است و پیش از عشاق باید اشاره‌ای به بیاتِ راجه داشت. بازگشت از عُشاق به درآمد و رسیدن به شاهدِ اصفهان در نیمه‌ی راه به شاهدِ آواز دشتی می‌رسد و فقدانِ اشراف برآواز ایرانی، خواننده را به جای درآمد اصفهان به درآمد دشتی خواهد کشاند.      

(عشاق)
چو جان فدای لب‍‍ت شد خیال م‍‍ی‌ب‍‍ست‍‍م
که قطره‌ای ز زلالش به کام ما افتد

بی‌شک تا به این جا کمال استادی شجریان در آواز اصفهان آشکار شده‌است اما این پایان کار نیست؛ گوشه‌ی عشاقْ شنونده را آماده‌ی شنیدن «قَرَچه» می‌کند. در این رفت و آمد از عشاق به قرچه و قرچه به عشاق، که علاوه بر تسلط  در اجرای آواز در اوج،  به  تحریر در همان نقطه نیز وابسته است؛ شرح استیصالِ عاشق در شعر خواجه با تسکینی همراه می‌شود که ناشی از فراگیریِ حرمان است. عاشق در این سر و جان سپردگی تنها نیست چرا که از این شکارْ فراوان به دامِ معشوق افتاده است .( در بلایای همه‌گیر همچون زمین‌لرزه و سیل و مانندِ آن نیز تنها نبودنِ بازماندگان در مصیبتْ‌دیدگی، تحمل آن را آسان‌تر می‌کند) .
   
(عشاق + قرچه + فرود به عشاق)
خی‍‍ال زل‍‍ف تو گف‍‍ت‍‍ا که جان وس‍‍یله مس‍‍از
کزین شک‍‍ار فراوان به دام م‍‍ا افت‍‍د

(بوسلیک + فرود)
ز خ‍‍اک ک‍‍وی ت‍‍و ه‍‍ر دم که دم زن‍‍د حاف‍‍ظ
نسی‍‍م گل‍‍شن ج‍‍ان در مش‍‍ام م‍‍ا افتد

(جامه‌دران + فرود)
به ن‍‍اامی‍‍دی از این در مرو بزن فال‍‍ی
بود که قرعهٔ دول‍‍ت به ن‍‍ام م‍‍ا افتد

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ناصر همتی / روانْ‌پزشک
آذر ماه 1392
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

نظرات (3)
دوشنبه 25 آذر‌ماه سال 1392 ساعت 15:25
سلام وب خوبی داری ممنون میشم به وب من هم یک سری بزنی
میکروبلاگ چند رسانه ای اشتراک مطلب لایو لوک (نگاه متفاوت به جهان امروز )
راستی مطالب وبلاگتو میتونی به اشتراک بگذاری و بازدید وبلاگتو ببری بالا
منتظرت هستم
http://www.livelook.ir
امتیاز: 0 0
سه‌شنبه 26 آذر‌ماه سال 1392 ساعت 13:57
سلام دوست خوبم خیلی خوشحالم به وبلاگ شما سر زدیم

به سایت ما هم بیاین .. موضوع کارت پستال از همه موضوعات...

با کارت پستال شب یلدا بروزیم...
امتیاز: 0 0
چهارشنبه 4 دی‌ماه سال 1392 ساعت 21:19
واقعا همینطوره آواز کاملی است. تصنیف بعد آن هم جزو شاهکارهاست.
استاد ما از شما انتظار داشتیم اثر گوشه‌های مختلف را بر بخش‌های مختلف روان تشریح کنید...!
امتیاز: 1 0
پاسخ:
می شد ... اگر دستمان به آزمایشگاه های آنچنانی می رسید... که نمی رسد
برای نمایش آواتار خود در این وبلاگ در سایت Gravatar.com ثبت نام کنید. (راهنما)

نام :
ایمیل :
وب/وبلاگ :
ایمیل شما بعد از ثبت نمایش داده نخواهد شد